De gebogen C naald
29 oktober 2026 - Docendo Houten Nederland
Er worden verschillende naalden gebruikt in de postmortale zorg. De gebogen C-naald is er daar één van. Tijdens mijn opleiding bij Docendo heb ik met deze naald kunnen oefenen.
Deze C-naald wordt onder andere gebruikt bij het sluiten van de mond van een overledene. Dit gebeurt door middel van een hechting die ervoor zorgt dat de mond gesloten blijft.
Veel mensen weten niet dat deze techniek wordt toegepast. Als je erover vertelt, vinden sommigen dat eng of zelfs een luguber idee. Maar dat hoeft het helemaal niet te zijn. Daarom kom ik hier later zeker op terug.
Doodweg
5 november 2026 - Hilversum Nederland
De doodlopende weg kennen we allemaal wel. Maar de Doodweg?
Een straatnaam die meteen opvalt. Tenminste, dat vond ik vorige week, toen ik dit straatnaambordje in Hilversum zag.
Vroeger liepen er door Nederland verschillende 'doodwegen' of 'lijkwegen', waarlangs overledenen naar hun laatste rustplaats werden gedragen.
Ook de Doodweg in Hilversum maakt deel uit van een wegenstelsel richting het Sint-Janskerkhof in Laren. Opvallend genoeg blijkt uit historisch onderzoek dat deze specifieke weg waarschijnlijk niet als begrafenisroute werd gebruikt, maar voornamelijk diende voor het vervoer van hooi en riet.
Heb jij weleens op een doodweg gelopen?
Rouw zichtbaar aan kleding
27 augustus 2026 - Van Gogh Museum Amsterdam Nederland
Vroeger kon je aan iemands kleding vaak zien of diegene aan het rouwen was. Een voorbeeld daarvan is de ‘falie’. Een donkere omslagdoek die vrouwen over hun hoofd en schouders droegen bij begrafenissen of na een recent verlies.
Op de foto zie je een schilderij uit 1885 van Vincent van Gogh, waarop een vrouw met een falie over haar hoofd staat afgebeeld.
Tegenwoordig kennen wij deze vorm van rouwdracht in de westerse cultuur vrijwel niet meer. Rouw is daarmee een stuk minder zichtbaar geworden in ons straatbeeld.
In andere culturen speelt kleding tijdens de rouwperiode nog altijd een belangrijke rol. Binnen bepaalde hindoeïstische tradities dragen nabestaanden bijvoorbeeld witte kleding. In islamitische tradities wordt van weduwen tijdens de rouwperiode vaak verwacht dat zij zich sober kleden en versieringen vermijden.
Just dust
8 augustus 2026 - Begraafplaats Daalseweg Nijmegen Nederland
Soms loop je over een begraafplaats en kom je een graf tegen dat opvalt. Dit was er zo eentje, op een begraafplaats in Nijmegen.
Het verhaal achter dit graf ken ik niet, maar bijzonder vind ik het wel. Waarschijnlijk heeft degene die hier ligt vooraf goed nagedacht over wat er op de achterkant van de grafsteen moest komen te staan. Überhaupt bijzonder dat iemand ervoor kiest om juist op de achterkant van een grafsteen tekst te laten plaatsen.
Twee woorden die iets zeggen over de dood, maar wellicht ook over hoe iemand naar het leven keek.
De alledaagsheid van de dood
14 oktober 2026 - Tankstation Panningen Nederland
Een rouwauto in de wasstraat. Een opvallend beeld, maar tegelijkertijd de normaalste zaak van de wereld. Net zoals de dood. Een perfecte illustratie van hoe de dood bij het dagelijks leven hoort.
De schedel als symbool van de dood
29 september 2026 - KMSKA Antwerpen België
De schedel. Misschien wel een van de meest herkenbare symbolen van de dood. In de kunst wordt hij al eeuwen gebruikt als herinnering aan de eindigheid van het leven.
Tegelijkertijd behoort hij, net als tanden en andere botten, tot de delen van een lichaam die het langst bewaard kunnen blijven.
Op de foto zie je een enorme sculptuur van een dinosaurusschedel, gemaakt door de Belgische kunstenaar Christophe Coppens. Normaal gesproken klein genoeg om vast te houden. Hier wordt hij bijna een ruimte op zichzelf.
Het werk is te zien in het museum, KMSKA in Antwerpen en maakt deel uit van tien speelse, monumentale installaties die hij voor het museum maakte.
De hand van opa
29 april 2019 - Venray Nederland
Op deze foto zie je mijn hand op die van mijn opa. Nog net voordat zijn laatste dagen aanbraken, bezocht ik hem samen met mijn moeder in de kliniek waar hij was opgenomen. Op het moment dat ik deze foto maakte, leefde opa dus nog. Deze foto is daarom niet POSTmortaal, maar PREmortaal.
Deze foto betekent veel voor me, omdat dit voor mij de laatste keer was dat ik nog enigszins met hem kon communiceren. Daarom hoort deze foto voor mijn gevoel bij dit project, Postmortaal. Want PREmortaal (vóór de dood), en POSTmortaal (na de dood), zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Precies daartussen bevindt zich PERImortaal: (tijdens of vlak rond het moment van overlijden).
Mijn opa overleed op 14 mei 2019.
Ook nadat hij was overleden, de POSTmortale fase dus, heb ik zijn hand nog vastgehouden. Maar van dat moment heb ik helaas geen foto’s...
Toch nog een waardig afscheid
14 juli 2026 - Op straat in Maasbree Nederland
Oké, dit is het zwaar verminkte lichaam van een dode vogel, waarschijnlijk een duif. Maar ook een mens kan door een ernstig ongeval, zelfdoding of misdrijf ernstig letsel oplopen. Soms zo ingrijpend als het beeld dat je hier ziet. Of zelfs nog erger...
In zulke situaties kan het lijken alsof 'open afscheid nemen' niet meer mogelijk is. Toch kan er binnen de postmortale zorg vaak nog veel worden hersteld. Met specialistische technieken kunnen verwondingen worden gesloten, ontbrekende vormen worden gereconstrueerd en zelfs delen van het gezicht opnieuw worden opgebouwd met behulp van restauratieve wax aan de hand van een foto en anatomische kennis.
Zelfs bij zeer ernstig letsel is er vaak meer mogelijk dan je misschien zou verwachten. Niet om te doen alsof er niets is gebeurd, maar om iemand weer zo herkenbaar mogelijk te maken. Zodat nabestaanden, waar mogelijk, hun dierbare nog één keer kunnen zien en op een waardige manier afscheid kunnen nemen.
Aanwezig maar ongrijpbaar
8 augustus 2026 - Begraafplaats Daalseweg Nijmegen Nederland
Een schaduw is aanwezig, maar niet tastbaar.
Net als de herinnering aan een overleden dierbare.
De sectietafel
7 maart 2026 - Kamp Vught Nederland
In het voormalige crematorium van Kamp Vught staat nog altijd de oorspronkelijke, 'terrazzo' sectietafel. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden hier de lichamen van overleden en gefusilleerde gevangenen onderzocht voordat zij werden gecremeerd.
Volgens de destijds geldende voorschriften moest op ieder slachtoffer sectie worden verricht. De tafel is bewaard gebleven en vormt samen met de ovens en andere onderdelen van het crematorium een confronterende, tastbare herinnering aan wat zich hier heeft afgespeeld.
Eenzame dood
26 juli 2026 - Oude Kerkhof Roermond Nederland
Niemand zou in zijn eentje hoeven te sterven. Toch gebeurt het. Regelmatig verschijnen er berichten over mensen die overlijden en pas weken of zelfs maanden later worden gevonden. Mensen die nauwelijks contact hadden met anderen en van wie niemand het gemis opmerkte.
Achter zulke berichten schuilt een groter maatschappelijk probleem: eenzaamheid en sociaal isolement, soms tot aan het einde van het leven.
Deze foto maakte ik op Het Oude Kerkhof in Roermond. Aan de rand van dit kerkhof staat dit graf er opvallend alleen bij.
Natuurlijk zegt dat niets over het leven van degene die hier begraven ligt. Ik hoop vooral dat deze persoon zijn of haar laatste momenten niet alleen heeft hoeven doorbrengen.
Toch vond ik het beeld treffend. Een eenzaam graf als stille verbeelding van eenzaamheid, in het leven en zelfs daarna.
Zelfs na hun dood onafscheidelijk
27 augustus 2026 - Van Gogh Museum Amsterdam Nederland
Op de foto zie je een sobere presentatie in het Van Gogh Museum in Amsterdam, met de Franse rouwkaart van Vincent van Gogh en een historische zwart-witfoto van zijn laatste rustplaats.
De tekst op de kaart is formeel en sober. De kaart vermeldt het overlijden van Vincent Willem van Gogh, slechts 37 jaar oud, op 29 juli 1890 in Auvers-sur-Oise. Daarboven hangt een foto van twee eenvoudige grafstenen, overwoekerd door een dichte deken van klimop.
In de museumzaal herinnert deze stille presentatie aan een tragisch einde, maar tegelijkertijd ook aan een bijzondere verbondenheid. Vincent rust op de begraafplaats in Frankrijk namelijk niet alleen. Hij ligt daar naast zijn jongere broer Theo, de man die hem zijn hele leven onvoorwaardelijk steunde.
Zelfs na hun dood onafscheidelijk.
De stille wachter
8 augustus 2026 - Begraafplaats Daalseweg Nijmegen Nederland
De stille wachter van de begraafplaats. Al sinds de oudheid zijn kraaiachtige vogels diep verbonden met de dood en het hiernamaals. Hoewel ze in latere culturen vaak werden gevreesd als brengers van ongeluk, golden ze in oude mythen juist als gidsen van de ziel. Soms is zo'n vogel dan ook simpelweg een symbool van transformatie, wijsheid en herinnering.
Leesvoer | Post Mortem
21 augustus 2026 - Thuis
De dood vertelt soms meer dan je op het eerste gezicht zou denken. In Post Mortem neemt klinisch en forensisch patholoog Frank van de Goot je mee in een aantal bijzondere en geruchtmakende zaken uit zijn praktijk.
Aan de hand van echte cases laat hij zien hoe onderzoek naar een overlijden kan blootleggen wat er werkelijk is gebeurd. Soms technisch, soms confronterend, maar vooral heel menselijk verteld - met ruimte voor humor.
Ik heb het boek met veel interesse gelezen. Zeker een aanrader voor wie, net als ik, nieuwsgierig is naar wat er gebeurt ná de dood en naar de verhalen die een lichaam nog kan vertellen.
Een begraafplaats als uitje
8 augustus 2026 - Begraafplaats Daalseweg Nijmegen Nederland
Een begraafplaats hoeft niet alleen een plek te zijn die je bezoekt wanneer er iemand ligt die je kent. Je kunt er ook wandelen, kijken, lezen en stilstaan bij de mensen die er ooit waren.
Ik bezoek regelmatig begraafplaatsen. Tijdens vakanties in andere landen, maar ook gewoon tijdens een dagtripje in eigen land. Vooral vanwege de rust, de grafstenen, de symboliek en de verhalen die achter namen en jaartallen schuilgaan.
Veel mensen vinden dat vreemd, omdat we begraafplaatsen vooral associëren met verdriet en verlies. Terwijl ze ook iets vertellen over geschiedenis, cultuur en uiteindelijk over ons allemaal.
De dood hoeft niet altijd op afstand te blijven.
(Kleine ‘voet’noot: ik sta trouwens niet op iemands graf. Dit stukje grond was helemaal leeg.)
Natuurgraf
5 augustus 2026 - Anonieme rustplaats
Ook de bloemen vergaan.
De herinnering blijft...
geborgen in de natuur.
Het zakmes van opa
14 mei 2019 - Panningen Nederland
Ook aandenkens horen bij de dood. Dit zakmes was van mijn opa. Hij droeg het altijd bij zich en tijdens zijn opbaring en uitvaart lag het bij zijn kist. Kort na zijn overlijden kreeg ik het van mijn oma. De gebruikssporen maken het tot een tastbare herinnering aan hem. Om die herinnering altijd bij me te dragen, heb ik het zakmes ook op mijn arm laten tatoeëren.
Graf met de handjes
26 juli 2026 - Oude Kerkhof Roermond Nederland
Aan weerszijden van de muur die het katholieke en protestantse deel van de begraafplaats scheidt, liggen de graven van het echtpaar Van Gorkum-Van Aefferden. Omdat hij protestants was en zij katholiek, werden zij na hun dood ieder aan een andere kant van de muur begraven.
Boven de muur reiken twee stenen handen naar elkaar toe. Een bijzonder symbool van eeuwige liefde en verbondenheid, zelfs voorbij geloof, muren en de dood.
Crematorium oven
7 maart 2026 - Kamp Vught Nederland
Het crematorium werd aan het einde van het kampterrein gebouwd. Hier werden de lichamen verbrand van ongeveer 750 gevangenen die in het kamp waren gefusilleerd of waren overleden aan ziekte of verzwakking.
Mass
2 juli 2024 - Museum Voorlinden Wassenaar Nederland
In Mass, een installatie van de Australische kunstenaar Ron Mueck, word je omringd door honderd reusachtige schedels van ongeveer één bij één meter. Samen vormen ze een monumentaal landschap van dood en vergankelijkheid.
Een klassieke memento mori: een herinnering aan onze sterfelijkheid. Tegelijkertijd krijgt iedere schedel door zijn vorm en positie bijna iets menselijks, als een individu binnen een grote, anonieme massa.
Dode vogel
16 augustus 2025 - Willingen Sauerland Duitsland
De vogel zwijgt.
De vleugels spreken...
van wat ooit was.
Herdenkingskaarsje
6 juni 2019 - Thuis
Een van de redenen waarom ik dit project ben begonnen, is het overlijden van mijn jonge neefje in 2019, het kindje van mijn broertje en schoonzusje.
Als broer stond ik heel dicht bij hen en maakte ik hun verdriet van dichtbij mee. Ook voor mij was zijn overlijden de meest aangrijpende gebeurtenis die ik ooit heb meegemaakt. Toch kan ik me nauwelijks voorstellen wat dit met hen als ouders heeft gedaan en nog altijd doet.
Op deze foto zie je het kaarsje dat ik ieder jaar brand op de dag waarop hij overleed. Op die manier sta ik bewust bij hem stil en blijf ik hem herinneren. En hoe vreemd het misschien ook klinkt: door dit kleine 'ritueel' houd ik hem toch een beetje dichtbij.